Masekoskoro lafi
- Komuna
- Phuv
- Božiko (Krečuni)
- Sašenengoro dive
- Anglojevendeskoro diveskoro jekbaripe
- Ramazani
- Hristeskoro šenidive
- Ekvašnilaj
- Evropakoro dive
- Hovavno aprili
- Dživdipaskoro stili
- Sindikati
- Curriculum vitae
- Krisidžia (sudija)
- Čhibjakoro godidejbe
- Došakerdžia (Optužiteli)
- Bučarkeribe/Butidejbe
- Sikavno/sikavni
- Evropikani unia - EU
- Masek
- O masek septembri
- Vokabulari (lafengoro khedipe, vakrengoro khedipe )
- Purt
- Vakrengoro lačhariba (lafengoro lačhariba)
- Ekspedicija
- Alfabeta
- Nilaj
- Samudariba
- O masek juni
- Administracia
- 1 aprili
- Dživdipe
- Lil
- Leksikoni
Komuna
Phuv
Šaj te vakerel pe bašo geografikano than, mangela te phenel pe baši jek phuv. Akava lafi šaj te koristinel (istemalkerel) pe hem bašo jekhe phuvjakere radžake hem e vlastenge. Disavo puti akale lafea vakerela pe baši phuv ama mislinela pe baši radža (vlada), parlamenti hem bašo vlastia.
Božiko (Krečuni)
Sašenengoro dive
Ko 1 novembar perela o Sašenengorodive. O savato so perela maškar o 31-to oktombar hem 6-to novembar, oleske vakerela pe Sašenengoro dive a e kurkeskoro agor (krajo), mangel te phenel pe e paraštuneskiri (petakoskiri) rat plus o savato hem o puranokurko, odoleske vakerela pe Sašenengoro kurkoskoroagor. Ko sakodivesutno vakeribe odoleske vakerela pe Sašenengoro dive.
Ko palune berša but manuša lile te keren akava šenidive sar o amerikancia. Ov kerela pe adžahar so o akcenti čhivela pe upro čhave hem odova dičhola sar o šeni dive Bibijako. Tegani o čhave uravena pe sar čohane ja pale sar javer diso hem džana te mangen peske gudlipa.
Anglojevendeskoro diveskoro jekbaripe
O anglojevendeskoro diveskoro jekbaripe perela ko 22 ja pale ko 23 septembar odova tano o dive ko anglojeven keda o kham ko plo beršeskoro phiribe trujal i ekliptika tegani nakhela o devrialikano ekvatori kotar o sever ko jug. Vakerela pe kaj ko akava dive i rat hem o dive tane jek ko baripa, ama o sabaj hem o akšami kerela o svetlo kotor o diveratipe te ovel bareder kotar o tumnjar. Palo anglojevendeskoro diveskoro jekbaripe lena o divesa te oven tikneder sa džikote te ovel jevendeskoro khameskoro učipe kova so perela ko 21 decembar, tegani lela sa te iranel pe.
Ramazani
O Ramazani perela ko enjato masek ko islamikano kalendari. Vakerela pe kaj ko odova masek cidindža e Muhamedeskoro vogi te džal ko devlikano drumo. Akava masek kerela pe kotzar o muslimania sar postibaskoro masek. O lafi ramazani avela kotar i arabikani čhib hem značinela „te ovel tato“.
O postibe lela te ovel keda ikljola o kham hem sa džikote te perel o kham. Keda perela o kham tegani šaj te hal pe hem te piel pe. Ko Kurani terdžola: „Ha hem pi sa džikote te šaj te dikhe jek thav maškar o kalo hem parno ko sabaj, iker o postibe sa džikote te perel i rat“ (sura 2:183/187). Jek muslimani keda postinela nane ole ni seksualikano odnos, na vakerela džungalipa džikastar, na vakerela džikaskoro lafi hem nane agresivno.
O ramazani završinela palo jek masek jekhe bare bijavea kova tano trin dive.
Hristeskoro šenidive
Ekvašnilaj
E lafea ”Midsommar” mangela te vakerel pe ”ko ekvaš nilaj”, akava lafi sine panda ki purani švedikani čhib ( miþsumar) . E lafea ekvašnilaj mangela te vakerel pe bašo vakti keda o kham terdžola ki pli hemuči pozicia – nilaeskoro khameskoro terdžojbe. Obično odova ovela ko 22 juni. O lafi ekvašnilaj šaj te koristinel pe hem bašo nilaeskoro khameskoro terdžojbe. Ama angleder sa koristinela pe bašo o barodive (prazniko) so perela ko nilaeskoro khameskoro terdžojbe - ekvašnilaeskoro barodive hem bašo oleskiri angluni ekvašnilaeskiri rat. Odova ulo adžahar so akana akava baro dive kerela pe keda ovela o nilaj.
Ki Švedija o ekvašnilaeskoro dive perela ko savato kotar o 20 dži ko 26 juni a e ekvašnilaeskiri rat perela sakova var ko jek paraštuno dive (pandžtodi, petak).
Evropakoro dive
O 9-to maj tano e EU-akoro bijando dive. Ko 9-to maj 1950 ber š o francuzikano avrutno ministeri Robert Schuman dindža jek predlog te kerel pe jek evropikano maškarbutikeribe bašo o bikerdo matrijali (sirovina) angar hem čeliko, kola so ko odova vreme sine važna bašo industrijakoro bajroviba. O cili sine te čhinavel pe te na ovel nevo mariba, tena javer maškar o evropikane phuvja. Ko početko vakerela pe sine E angareskoro hem e čelikoskoro barabaripe, ponodori o anav ulo EB (Evropikano barabaripe) a ko 1993 o anav ulo EU (Evropikani unia), akana othe isi 27 phuvja. Sakosa ki Evropa isi 42 korkorune phuvja.
Hovavno aprili
Akava lafi koristinela pe keda manuš mangela te hovavel džikas ko 1 aprili. Akava hadeti tano buvljardo ko but phuvja mada sarinen isi pli varianta. Akava hadeti avela kotar o antikano Rim. Ki Švedska ljilja te koristinel pe panda kotar o 16 – šelberšipe. Pakjala pe kaj akava hadeti isi ole plo fundamenti ko beršeskoro purano početko ko mart – april so promenindža pe ko januari. Pošto na sine više o purano redo tegeni manuš ljilja te del jek javereske ko 1 aprili hovavne padakia ko than e purane neve beršeskere padakonge.
Dživdipaskoro stili
Akava lafi lela te koristnel pe but ko akala palune berša, ov koristinela pe sar korkorilafi ja pale keda mangela te vakerela pe bašo butvakteskoro dživdipaskoro stili ja pale ko javera phanle lafia sar soj o dživdipaskiri stileskeskiri gazeta ja pale ko dživdipaskoro stileskoro programi. E lafeskoro značaj tano komaj sar angleder neutralno, „dživdipaskoro čhani (način)“ ama avdive koristinela pe hembut te opisinel pe e konsumiribaskoro odnos sar fundamenti bašo keribe produktia hem reklama. O Adžaharanavjarde dživdipaskiri stileskiri gazeta obratinela pe e manušenge so isi ole specialno interesia, but puti akcentiribaja ko okola produktia so akahja grupa manuša šaj te oven interesirime: lačharibaskere detalia, rajikano barvalipe, ekskluzikane sahatia, moderna šea hem javera buča.
Sindikati
O sindikati tani e butilejdžiengiri organizacia othe khuvena andre zanaetčie kotar diasvo zanati (zanatengoro sakhedibaskoro principi) ja pale khedela manušen kotar disave bučakere thana (industriakoro sakhedibaskoro principi) kaj te šaj te arakhel olengoro interesi protiv o butidejdžie (rabotodavcia). Odova značinela kaj ola phandena pumare lafia bašo pokina (plate), regularia ki buti, rojbe ki buti, regularia bašo bučakeribe, bašo mukhibe tari buti hem vazdibe e bučarnen, prednostia hem bučakiri situacia.
Drabar buteder ko:http://sv.wikipedia.org/wiki/Facket hem ko http://www.ne.se/lang/arbetstagarorganisation
Curriculum vitae
Akava lafi avela kotar i latinikani čhib, ole isi buteder značaja jek olendar tano biografikane notisia. Ko palune berša akava lafi sikavela pe but specialno ki čhindi forma cv, odole avakerela pe jek kratko dživdipaskoro opis hem tegani manuš akcentirineladisave buča so šaj te oven važna keda i ko pučibea arakhibe buti.
Drabar buteder ko: http://www.ne.se/lang/curriculum-vitae hem ko http://sv.wikipedia.org/wiki/Curriculum_vitae
Krisidžia (sudija)
O krisidžia tano jek manuš so bešela ko krisi (sudo), ov/oj othe kerela asavki buti kori so rešinela razna problemia hem anela čhinaviba (rešenja) bašo but buča. Odova šaj te ovel jek kanunimo (zakonimo) krisidžia, mangel te phenel pe jek manuš so isi ole/ola škola baš o pučiba kori so vakerela pe bašo kanuni. Oj/ov čhivela pe kotar i radža hem našti te ferdel pe kotar i buti. Jek krisidžia šaj te ovel hem laikomanuš, mangel te phenel jek manuš so nane ole škola bašo kanuni. Jek laikomanuš ko jek krisi vakerela pe oleske komisiakoro manuš hem ov čhivela pe kotar e komunakoro khedibe ja pale kotar e trujalphuvjakoro (provinciakoro) khedibe.
Drabar butder ko http://www.ne.se/lang/domare/155269
Čhibjakoro godidejbe
E Čhibjakoro godidejbe tano jek kotar kotar e Phuvjakoro vlasti o Instituti baši čhib hem folklori, kova tano kerdo ko 1 juli 2006 berš, tegani ov ulo Phuvjano (državno) adžahar so odolevremeskoro Svenska språ kn ä mnden , i Sverigefinska spr å kn ä mnden hem rad žakiri čhibjakiri grupa Klarsprå k phanle pes hem ule jek.
Olengiri buti tani te dikhen sar džala angle i švedikani čhib ko hramojbe hem ko vakeribe, isto adžahar dikhela pe hem o nacionalikane minoritetengere čhibja hem o javera čhibja so vakerena pe ki Švedia, ikalena lafengere ljila (rečnikia), dumodejbaskere ljila, javera ljila a isto adžahar i gazeta Språ kv å rd so ljilja te ikljol kotar o 1965 ber š. Ko 2007 berš ov ulo paruvdo (menimo) kotar jek biphanli gazeta Språktidningen. E Čhibjakoro godidejbe dela godidejbe bašo vlastia keda i ko pučibe i čhib, ola dena godidejbe bašo firme hem bašo manuša, kerena konferencie hem kursia, isi olen maškarbutikeribe javere instituciencar so kerena buti e čhibaja, ola kerena buti hem bašo nordikano maškarbutikeribe keda i ko pučibe i čhib.
I organizirimi buti keda i ko pučibe čhibjakoro arakhibe ki Švedia ljilja te kerel pe kotar 1944 berš kotar o N ä mnden f ö r svenska spr å kv å rd , ko 1972 berš kerdža pe reorganizacia hem uli hari Phuvjani organizacia anavea Svenska spr å kn ä mnden . Ko 2007 berš mukhlja pe i buti upro Språkrådet hem i purani organizacia koslili.
Došakerdžia (Optužiteli)
Došakerdžia tano jek manuš soj buačakerdo kotar i Phuv kaj te šaj ko jek sudo te dokažinel kaj disavo dženo tano došalo bašo disavo phagibe ( prekršaj ). Jek došakerdžia tano školujmo šukar keda i ko pučibe o kanuni (zakoni) hem ov/oj ingarela o anglorodkeribe (predistraga) ko jek phagiba, vazdela doškeriba (optužba) hem lela than ko sudo. Ki Švedia e Phuvjakoro došakedžia tano hembaro došakedžia hem oleskiri buti tani te dikhel dali o javera došakerdžie kerena šukar pli buti. E Phuvjakoro došakerdžia isi ole dumodejbe kotar o uprune došakerdžie (viši optužitelia) ko poviše thana. O uprune došakerdžie ja pale e Phuvjakoro došakerdžia isi olen pravo te keren te meninen jekhe javere došakerdžiaskoro rešenje.
Komaj (skoro) sa o došakerdžie kerena buti ko sarinikane (opšta) sudie, ama isi hem specialna došakerdžie so kerena buti specialna phagibencar (prekršaencar) sars oj ko primer o justicie ombudsmani, kova so kontrolirinela dali o vlastia phagena o kanuni (zakoni).
Drabar buteder ko: http://www.ne.se/lang/%C3%A5klagare
Bučarkeribe/Butidejbe
O bučarkeribe tano jek lafiphanibe maškar jek manuš thaj jek butidejdžia kori son phanela pe lafi te kerel pe buti thaj te pokinel pe baši odoja buti. O bučarkerdo manuš (butilejdžia) thaj o butidejdžia hramonena (pisinena) ple anava ko jek ljil kaske so vakerela pe bučarkeribaskoro lafiphaniba.
Sikavno/sikavni
Evropikani unia - EU
I Evropikani unia, EU tano jek maškarbutikeribe mašar buteder phuvja kotar i Evropa. Akava maškarbutikeribe šaj ulavela pe ko trin kotora: ekonomikano maškarbutikeribe, keda i ko pučibe odova i EU šaj anela rešenje kori so sa o phuvja mora te ikeren pe ko odova. O dujto kotor tano barabarikani avrutni politika thaj siguribaskiri politika (BAPS), i trinto tani o maškarbutikeribe bašo granicengiri kontrola (Schengen lafiphaniba), policikano butikeribe (Europol) thaj javer. Keda i ko pučibe akala kotora tegani o dženiphuvja (phuvja členke) šaj te birinen ko save kotora mangena te ovel olen maškarbutikeribe.
Drabar butederbašo EU: http://www.ne.se/kort/europeiska-unionen
Masek
Masek tano jek vakteskoro (vremeskoro) kotor kotar komaj 30 divesa thaj ov koristinela pe kotar but vaktengere računiba. Kotar o avgo (početko) e masekoskoro baripa odlučinela pe sine kotar o Masek, mangel te phenel pe kobor vakti trebela sine oleske te avel ki isto masekoskiri forma. Odova šaj ovela sine ko primer kotar jek nevomasek dži ko javer nevomasek . bašo odova vakti (vreme) vakerela pe sinodikano masek ja pale masekoskoro masek thaj ov tano komaj 29 tekvaš diverat.
But vakteskere računiba koristinena pe panda kotar o sinodikano masek. Tegani sakova dujto masek tano kotar 29 dive thaj sakova dujto masek kotar 30 dive. I islamikano thaj o javudikano vakteskoro računibe istemalkerena pe kotar akava računibe.
Ama našti te ulaven pe beršeskere 365 divesa ko točna sinodikane divesa. Ko amaro računibe, kaske so vakerela pe gregorianikano kalendari, mukhela pe o masekia te oven hari pobare adžahar so o 12 masekia ovena točno 365 divesa. Odova kerela e masekia te na oven zavisno kotar e Masekoskiri faza.
Drabar buteder ko NE http://www.ne.se/lang/m%C3%A5nad
O masek septembri
O Septembri tano o enjato masek ko ko ber š ko gregorianikano kalenderi thaj isi ole 30 divesa. Ov tano e beršeskoro 244-to dži 273 (245-to dži 274 keda perela *pherardo berš). Thaj pašo odova so o septembri tano enjato masek palo o gregorijanikano kalendari oleskoro anav vakerela kaj tano eftato masek. Odova tano adžahar odoleske so ko 153-to berš angleder o Hristusparuvindža (menindža) pe e beršeskoro avgo (početko) kotar o mart ko januari.
Angleder o september maske ki Švedia anavjarela pe sine anglojevendeskoro masek a ki Danska mačhengoro masek.Vokabulari (lafengoro khedipe, vakrengoro khedipe )
Purt
I purt tani jek konstrukcija so dela dumo te šaj o drumo, o š ine o kanalija te nakhen jek čhinavibe (prepreka). O purkja šaj te ulaven pe ko but čhanija. Isi ko misal: drumoskiri purt, šinali purt, purt kori so nakhena o manuša pirindor thaj akvadutia.
Vakrengoro lačhariba (lafengoro lačhariba)
Vakrengoro lačhariba (lafengoro lačhariba), značinela te kerel pe, te kerarel (prerabotinel) pe thaj te hramonel pe avri o teksti kompjuterea. O keraribe šaj te ovel e teksteskoro soisibe i tipografija thaj o lejaut. O lafengoro lačhariba isi ole avgibe (poteklo) ko redaktiribaskoro programi (editiribaskoro programi, teksteskoro programi) kova so istemalkerel (koristinel) pe bašo hramojbe (pisibe) thaj lačharibe o kompjuterikano programi ko text terminalia kola tane phanle e bare kompjuterencar.
Ekspedicija
O lafi ekspedicia šaj haljovela pe ko buteder čhanija (načinija), ko misal (primer): lačharibe ja pale keribe diso; than kori so kerela pe diso thaj bičhalela pe ponodori; džajbe ko baro drumo kova so šaj te ovel ole sikavnikano (naučno) ja pale militarikano cili; firma kori so isi jek kupa manuša.
Alfabeta
I alfabeta tani jek kompleti šabdija kori so sakova šabdi/nišani isi ole oleskoro hango (glaso). O lafi alfabeta avela kotar o duj anglune šabdia kotar i grekikani alfabeta: alfa hem beta. I alfabeta so istemalkeraja (upotrebinaja) amen, lake vakerela pe latinikani hem oj tani anglekerdi (razvimi) kotar i grekikani alfabeta.
Nilaj
Samudariba
O masek juni
Administracia
1 aprili
Dživdipe
Lil
Leksikoni
Uppdaterad 6 februari 2012
Ansvarig för sidan: Språkrådet
